Door Marleen Buizer – Hoe verandert de bodem als je op een andere manier gaat boeren? En wat kunnen boeren en onderzoekers daarbij van elkaar leren? Binnen ReGeNL volgen onderzoekers 100 pionierboeren die al meerdere jaren werken aan regeneratieve landbouw. Door metingen te combineren met praktijkervaring willen we beter begrijpen wat verschillende landbouwmethoden opleveren voor onder meer bodemgezondheid, biodiversiteit en het verdienvermogen van boeren. Minstens zo belangrijk is het gezamenlijk leren van de resultaten. Tijdens een van de eerste regionale bijeenkomsten kwamen negen pionierboeren en vier onderzoekers samen op het bedrijf van Sjoerd in Haskerdijken in Friesland. Een eerste uitwisseling die meteen duidelijk maakte hoe waardevol, maar ook hoe uitdagend, samen leren kan zijn.

Negen boeren, negen verschillende aanpakken

De negen boeren zijn het ‘neusje van de zalm’, heeft Margriet ons onderweg naar de locatie in Haskerdijken verteld. Allemaal boeren die op hun eigen manier verduurzamen: langs de weg van biodynamisch, biologisch of ‘gangbaar’, zonder of met afbouwend gebruik van bestrijdingsmiddelen of kunstmest en/of met minimale grondbewerking. Bij boer Sjoerd is een mooi zaaltje in zijn stal ingericht waar de boeren en onderzoekers voor het eerst samenkomen om ervaringen en inzichten over bodemgezondheid uit te wisselen.

Onderzoek delen terwijl het nog volop in ontwikkeling is

Bodemgezondheidsonderzoeker Titia wacht een spannende ochtend. De resultaten van het onderzoek zijn nog onvolledig en de inkt is nog maar amper droog. Een transitieprogramma als ReGeNL, met de ambitie om 1.000 boeren te begeleiden, 100 pioniers te volgen én nog 10.000 andere boeren te bereiken, is een soort dieseltrein. Het duurt lang voordat die een beetje op tempo komt. Met deelname van heel veel boeren, onderzoekers en bedrijven is het neerzetten van zo’n groot transitieprogramma een hele operatie.

Het eeuwige dilemma: aan de ene kant willen onderzoekers de deelnemende boeren zo vroeg en zoveel mogelijk meenemen in het onderzoek en voorkomen dat alleen gegevens worden verzameld zonder dat boeren daar zelf van leren. Aan de andere kant willen onderzoekers interdisciplinair werken en zorgvuldig zijn, en dit moment lijkt echt te vroeg voor Titia. Maar toch vinden we eigenlijk allemaal dat deze uitwisseling eerder had moeten plaatsvinden.

Boeren willen vragen stellen én van elkaar leren

Zo ook de aanwezige boeren. We stellen ons veel vragen en hadden elkaar veel eerder willen ontmoeten, is hun eerste reactie. Ze zijn het neusje van de zalm, misschien wel doordat ze veel vragen stellen en van elkaar willen leren.

Sjoerd heeft met zijn zoon Douwe bijvoorbeeld vragen over de koolstof in hun bodem. Uit de voorlopige resultaten van het onderzoek, die hun de vorige week zijn toegestuurd, hebben ze verrassend genoeg gezien dat hun bodemorganische stofgehalte, oftewel koolstof in de bodem, hoog is. Is dat niet het bewijs voor hun bestaansrecht? Daar willen ze het graag over hebben. Hoe is dat mooie resultaat tot stand gekomen, en wat betekent het mogelijk voor de rest van hun bedrijf?

Het positieve van dat nieuws is een soort troost voor de teleurstelling die ze gisteren ontvingen over de halvering van een subsidie voor ophoging van het polderpeil, waar ze op gerekend hadden. Boeren hebben vaak te maken met onvoorziene beslissingen buiten hun invloedssfeer, en dat gevoel van onzekerheid komt steeds naar boven.

Samen leren vraagt om een andere aanpak

We willen het over de resultaten van het onderzoek hebben en de observaties van boeren naast die van de onderzoekers leggen. Al die kennis doet er immers toe. Maar doordat we vrijwel meteen beginnen met het presenteren van de wetenschappelijke gegevens, en de boeren amper tijd hebben gehad om te lezen wat hun is toegestuurd, ontstaan er zoveel vragen dat de workshop nauwelijks van de grond komt. We willen ook nog het veld in!

Voor de volgende keer besluiten we een belronde te doen om af te stemmen: wat zijn de vragen bij de toegestuurde stukken? Wat leeft er het meest? Hoe benutten we de tijd voor de workshop zo vraaggericht mogelijk? Kan de boer op wiens bedrijf we elkaar ontmoeten zelf de resultaten voor zijn of haar bedrijf presenteren, samen met de onderzoeker? We komen er niet onderuit: onze talen verschillen, en we zullen moeite moeten doen om elkaar goed te begrijpen, in een project als dit. En dat kost tijd.

Onderzoek en de dagelijkse praktijk dichter bij elkaar brengen

In de tussentijd speelt er van alles. De turbulentie die ontstaat door veranderend beleid, brieven van de minister en een bedrijfssituatie die zelfs voor deze pionierboeren onzekerheid creëert, kunnen we niet negeren, ook al heeft het onderzoek een smallere agenda.

We merken tijdens de bijeenkomst voortdurend dat dit soort vragen afleiden van het plan dat we hadden. Dat is eigenlijk paradoxaal. Veel van het ReGeNL-onderzoek heeft direct te maken met de recente zorgen: bodemgezondheid, kwaliteit van werk, sociaal welzijn, diergezondheid, biodiversiteit en economie. Het zijn óók de onderwerpen die direct raken aan wat deze boeren bezighoudt.

Naast de vorm van presenteren en voorbereiden levert ook dit een belangrijke zelfreflectie op: moeten we vanuit onderzoek niet proberen explicieter in te spelen op deze actuele vraagstukken? En hoe doe je dat vanuit een grote dieseltrein?

Bodemgezondheid laat zich niet vangen in één score

Titia presenteert haar eerste bevindingen. Een van de belangrijke conclusies uit haar onderzoek is dat bodemgezondheid enorm verschilt tussen de gekozen velden waarvan monsters zijn genomen. En zelfs binnen de velden zijn de verschillen groot.
Titia benadrukt het belang van het meenemen van context in het onderzoek. Daar past het reduceren van verschillen tot één score niet bij. Terwijl dat wel de neiging is, bij onderzoek en beleid.“We moeten daarvan afstappen”, zegt ze, “en toewerken naar een gezamenlijk onderzoekend lerende benadering, ons afvragen wat er precies gebeurt op het land en waarom dat zo is. Dan leren we samen en komen we verder.”

Een stempel drukken op boeren, of een generieke meetlat opleggen, doet geen recht aan de gevonden variatie. Je loopt het risico ongenuanceerd en te grofmazig van alles over één kam te scheren. Een boodschap die ergens lijkt op het in de Volkskrant gepubliceerde artikel van Peter, een van de deelnemers aan de workshop, dat hij ons een dag later stuurt.

De ene boer is de andere niet. Deze boeren investeren al heel lang in een gezonde bedrijfsvoering. Ze willen blijven leren. Ze experimenteren. Ze zijn allemaal anders, maar streven allemaal naar een gezonde bodem en de menselijke maat.

Terwijl meegaan in de wens om te generaliseren, en daarmee generiek beleid te maken, het kind met het badwater zou weggooien, kunnen we hier het neusje van de zalm echt tot zijn recht laten komen en de nuances laten zien.

Hoe nu verder? Leren van onderzoek én praktijk

Deze eerste bijeenkomst laat zien dat samen leren niet vanzelf gaat. Het vraagt om tijd, ruimte voor vragen en een goede wisselwerking tussen wetenschappelijke inzichten en praktijkervaring. Bij de volgende bijeenkomsten willen we daarom nog beter aansluiten bij de vragen van boeren en hen een actievere rol geven bij het bespreken van de onderzoeksresultaten.

De pionierboeren worden binnen ReGeNL meerdere jaren gevolgd. Tijdens regionale bijeenkomsten delen onderzoekers en boeren hun inzichten, bespreken ze de ontwikkelingen op hun bedrijven en onderzoeken ze samen wat werkt, wat niet en waarom. Zo ontstaat stap voor stap meer kennis over regeneratieve landbouw, die ook andere boeren kan helpen bij hun keuzes. Want juist door verschillen te begrijpen en ervaringen te delen, kunnen we samen verder komen.